Seçim sonuçları çoğunlukla tek bir soruyla okunur: hangi parti ne kadar oy aldı. Bu analiz ise iki farklı göstergeye bakıyor — katılım (oy kullananların kayıtlı seçmene oranı) ve geçersiz oy oranı. İstanbul ve Ankara'da bu iki gösterge, mahalle düzeyinde belirgin coğrafi farklar ortaya koyuyor.
Katılım açısından dikkat çeken ilk nokta, mahalleler arasındaki farkın azlığıdır. İki şehirde de mahalle katılımı oldukça yeknesak: ortalaması da medyanı da %90 dolayında. Türkiye'de seçime katılım genel olarak yüksektir; İstanbul ve Ankara'da ise gelir düzeyinden ya da semtten bağımsız olarak çoğu mahalle %88-92 bandında oy kullanmıştır. Dolayısıyla belirli semtlerin "siyasete ilgisiz" olduğunu gösterecek genel bir tablo bulunmuyor.
Ne var ki bu homojen dağılımın uç örnekleri de mevcut. Çok az sayıda mahallede katılım %70'in, hatta birinde %50'nin altına düşüyor:
| İlçe · Mahalle | Seçmen | Katılım |
|---|---|---|
| Ankara · Altındağ — Hacı Bayram | 2.391 | %49,4 |
| İstanbul · Beyoğlu — Şehit Muhtar | 925 | %69,1 |
| İstanbul · Fatih — Katip Kasım | 925 | %72,8 |
| İstanbul · Beyoğlu — Çukur | 1.486 | %72,9 |
| İstanbul · Beyoğlu — Kamer Hatun | 587 | %73,4 |
| İstanbul · Beyoğlu — İstiklal | 3.428 | %75,2 |
| İstanbul · Zeytinburnu — Kazlıçeşme | 2.759 | %76,6 |
Bu liste rastgele değil. İstanbul ayağı neredeyse tümüyle İstiklal–Beyoğlu çekirdeği ile tarihi Fatih'ten oluşuyor: şehrin ticari ve turistik merkezi, konut yoğunluğu düşük semtler. Ankara ayağının başındaki Hacı Bayram ise başkentin en eski mahallelerinden biri; tarihî dokusu, yıllardır tamamlanmamış kentsel dönüşümü ve önemli ölçüde değişmiş nüfusuyla öne çıkıyor.
Tek bir seçime bakıp "bu mahalleler ilgisiz" demek yanıltıcı olurdu; bir seçimdeki düşük katılım, o güne özgü geçici nedenlerden de kaynaklanmış olabilir. Bunu denetlemek için aynı mahalleleri dört ayrı mevsime denk gelen dört seçimde izledik: sonbahar, ilkbahar, yaz ve geç ilkbahar.
İstanbul ortalaması her seçimde %88-91. Bu mahalleler her seferinde 15-20 puan altında.
| Mahalle (Beyoğlu/Fatih) | Kas '15 | Nis '17 | Haz '18 | May '23 |
|---|---|---|---|---|
| Şehit Muhtar | 72 | 71 | 73 | 69 |
| Kamer Hatun | 73 | 76 | 77 | 73 |
| Çukur | 77 | 77 | 73 | 73 |
| İstiklal | 73 | 75 | 77 | 75 |
| Katip Kasım (Fatih) | 77 | 70 | 70 | 73 |
Peki neden? Burada veri bizi belli bir noktaya kadar götürüyor, ötesine değil. İstanbul'un seçmen sayısı 2015'ten 2024'e %10 artarken, bu mahallelerin seçmen sayısı tam tersine eridi: Çukur'da %28, Katip Kasım'da %26, Şehit Muhtar'da %21 azaldı. Yani bu mahalleler, şehir büyürken tersine küçülen, seyrelen merkezler.
En akla yatkın açıklama, seçmen kaydının fiilî ikametle örtüşmemesi: kişi nüfus kütüğünde hâlâ merkezde görünüyor olabilir, ama başka bir semtte yaşadığı için o sandığa gitmiyordur. Gelgelelim bunu sandık verisiyle kanıtlamaya kalkışmak dürüstlük olmaz. Düşük katılımın ardında bu kayıt-ikamet uyumsuzluğu da olabilir, mahallede yaşayan bambaşka bir nüfus profili de. İkisini kesin olarak ayırmak için seçmen sayısının yanına adrese dayalı fiilî nüfus verisini koymak gerekir; o veri elimizde yok. Bu yüzden olguyu net biçimde söylüyoruz — bu merkezlerde katılım kalıcı olarak düşük — ama sebebi konusunda kesin bir iddiada bulunmuyoruz.
Geçersiz oy iki şehirde de düşük seyrediyor: ortalama %1,5 dolayında (İstanbul'da %1,45, Ankara'da %1,61). Ne var ki burada da bir uç, üstelik bu kez katılımın tam tersi bir coğrafya var. En yüksek geçersiz oranları kent merkezinde değil, kırsalda toplanıyor:
| İlçe · Mahalle | Geçersiz |
|---|---|
| Ankara · Şereflikoçhisar — Sarıkaya | %5,60 |
| İstanbul · Şile — Göce | %5,48 |
| Ankara · Haymana — Sındıran | %5,44 |
| Ankara · Şereflikoçhisar — Akseki | %5,25 |
| Ankara · Beypazarı — Zafer | %4,97 |
| İstanbul · Şile — Geredeli | %4,50 |
| Ankara · Şereflikoçhisar — Sanayi | %4,28 |
Ortalamanın üç-dört katı. Liste, Ankara'nın güney ve batı kırsalında — özellikle ilk ona dört mahalleyle giren Şereflikoçhisar'da — ve İstanbul'un orman köylerinde, Şile ile Çatalca'da yoğunlaşıyor. Yoğun, kentsel mahallelerde geçersiz oya nadiren rastlanıyor.
Bu örüntüyü de tek bir seçime bırakmadık. Mahalleleri 2023 milletvekili seçiminde birinci gelen partiye göre grupladık ve geçersiz oranını dört ayrı seçimde yan yana koyduk:
Mahalle grupları 2023 milletvekili birincisine göre. AK Parti'nin önde olduğu mahalleler her seçimde daha yüksek geçersiz oranı gösteriyor.
| Mahalle tabanı | 2018 CB | 2023 CB | 2023 MV | 2024 Yerel |
|---|---|---|---|---|
| ● AK Parti önde | %2,09 | %1,71 | %2,42 | %4,11 |
| ● CHP önde | %1,41 | %1,17 | %1,59 | %2,58 |
Bulgunun kendisi açık ve sağlam: AK Parti'nin önde olduğu mahallelerde geçersiz oy oranı, dört seçimin dördünde de CHP'nin önde olduğu mahallelerin yaklaşık 1,5 katı. Tek seçime özgü bir sapma değil, tekrar eden tutarlı bir örüntü — ve fark hiç de küçük değil. Asıl mesele bu farkı nasıl okuduğumuz, çünkü buradan yanlış bir sonuca varmak çok kolay. Bu tablo, "AK Parti seçmeni daha çok geçersiz oy veriyor" anlamına gelmez. Geçersiz oyu belirleyen şey partiden çok mahallenin profilidir: en yüksek oranların görüldüğü yerler büyük ölçüde kırsal yerleşimlerdi — ve bunlar Türkiye'de AK Parti ile MHP'nin güçlü olduğu yerlerdir. Akademik çalışmalar da bu yönde: okuryazarlık ve eğitim düzeyi düştükçe geçersiz oy oranı yükseliyor. Kısacası gördüğümüz fark, büyük olasılıkla seçmenin niyetini değil, mahallenin sosyoekonomik dokusunu (kırsallık, eğitim düzeyi) yansıtıyor.
Bunu sınamak için farkın yalnızca kırsaldan kaynaklanıp kaynaklanmadığına baktık. Sonuç şu: kırsal mahalleleri tamamen dışarıda bırakıp yalnızca kentsel İstanbul ilçelerine baksak bile, AK Parti'nin önde olduğu mahalleler CHP'ninkilere göre yine daha fazla geçersiz oy gösteriyor — %1,51'e karşı %1,05, yani burada bile yaklaşık 1,4 kat. Demek ki fark yalnızca kır-kent ayrımıyla açıklanamıyor; eğitim, yaş ve gelir gibi sosyoekonomik etkenlerin de rol oynadığı düşünülebilir. Ama bunu kesinleştirmek, sandık verisinin ötesinde demografik veriye ihtiyaç duyar — elimizdeki bir korelasyondur, bir neden değil.
Özetle, düşük katılım esas olarak kentin merkezî, seyrelen mahallelerinde yoğunlaşıyor; bunun ardında büyük olasılıkla bir nüfus ve ikamet etkeni var, ancak bu sandık verisiyle kesin olarak gösterilemiyor. Yüksek geçersiz oy ise kırsal ve sosyoekonomik profili farklı mahallelerde toplanıyor. Her iki gösterge de partilerle değil, mahallelerin demografik ve yerleşim özellikleriyle ilişkili; seçim sonuçlarının alışılmış "kim kazandı" okumasının dışında kalan iki katmanı oluşturuyor.
Veri ve yöntem. Kaynak: Yüksek Seçim Kurulu, mahalle düzeyi. Ana kesit: 14 Mayıs 2023 Cumhurbaşkanı 1. turu; İstanbul ve Ankara; ≥500 seçmenli mahalleler; cezaevi gibi kurumsal birimler hariç (1.374 mahalle). Katılım = kullanılan oy / kayıtlı seçmen. Geçersiz oran = geçersiz oy / kullanılan oy. Kalıcılık testleri 1 Kasım 2015, 16 Nisan 2017, 24 Haziran 2018, 31 Mart 2024 seçimleriyle; parti tabanı 14 Mayıs 2023 milletvekili sonucuyla belirlendi. Mekanizma (kayıt-ikamet uyumsuzluğu, eğitim etkisi) korelasyon ve dış kaynaklarla desteklenen yorumdur; sandık verisinden tek başına kanıtlanamaz. Bireysel oy davranışı toplu veriden çıkarılamaz.