6 Şubat 2023 depreminden üç ay sonra Türkiye cumhurbaşkanını seçmek için sandık başına gitti. 972 ilçenin verisi, katılımın deprem bölgesinde nerede ve neden düştüğünü gösteriyor: düşüş, yıkımın şiddetinden çok yerinden edilen nüfusun büyüklüğünü izliyor.
6 Şubat 2023 sabahı, dokuz saat arayla iki büyük deprem on bir ili vurdu; Mart 2023'teki ilk resmî tespitlerde ağır hasarlı bina sayısı 179 bin olarak açıklandı, incelemeler tamamlandıkça bu sayı 200 binin üzerine çıktı ve milyonlarca insan evini terk etti. Üç ay sonra, 14 Mayıs'ta, bu illerin tamamında sandıklar kuruldu. O gün bölgede seçime katılım ne oldu? Bu yazıda bu sorunun yanıtını arıyoruz. Ancak baştan belirtmek gerekir ki arayış planlandığı gibi ilerlemedi: kamuya açık hasar verisi bir noktada tükendi ve yerine daha sağlam bir ölçü koymak gerekti. Bu süreç analizin sonucunu da biçimlendirdiği için, neye bakıp neyi neden kullanmadığımızı yazının sonunda ayrıca anlatıyoruz.
En kaba karşılaştırmayla başlayalım. 2018'den 2023'e katılım oranı, deprem bölgesi ilan edilen 11 ilde ortalama 1,4 puan düştü; geri kalan 70 ilde ise 0,4 puan arttı. Arada yaklaşık 1,8 puanlık bir makas var ve listenin en üstü deprem illerinden oluşuyor: Malatya 5,9, Hatay 5,6, Adıyaman 4,4, Kahramanmaraş 4,0 puan kaybetti.
Ne var ki bu tablo tek başına "deprem katılımı düşürdü" demeye yetmez. Çünkü aynı listenin hemen üst sıralarında hiç deprem yaşamamış iller de var: Ağrı 5,6, Van ve Muş 4,2'şer puan düştü. Doğu illerinde depremden bağımsız bir katılım gerilemesi yaşandığı açık. İl düzeyinde bakan biri, deprem etkisini bu genel örüntüden ayıramaz. Ayrıca 11 ilin kendi içindeki dağılım da çok geniş: Malatya 5,9 puan kaybederken, resmî listede yer alan Kilis ve Osmaniye'de katılım 1,6 puan arttı bile. "Deprem bölgesi" sonuçta idari bir listedir; yıkımın gerçek dağılımını görmek için il sınırının altına, ilçelere inmek gerekiyor.
İlçe düzeyine inince tablo netleşiyor ve tek bir il, öğretici bir karşılaştırma sunuyor. Gaziantep'in iki ilçesi — fay hattının üzerindeki Nurdağı ile İslahiye — depremde yerle bir oldu. Aynı ilin merkez ilçeleri Şehitkâmil ile Şahinbey ve doğudaki Nizip ise görece ayakta kaldı. Bu ilçeler elbette büyüklük, gelir düzeyi ve seçmen yapısı bakımından birbirinden farklıdır; ancak aynı ilin ortak koşullarını paylaşırlar ve aralarındaki en keskin fark, 6 Şubat'ta yaşadıklarıdır. Sonuç:
Yüzde puan. Yıkım yaşayan iki ilçe düşerken, ayakta kalan ilçelerde katılım arttı.
Deprem bölgesinin genelinde de en sert düşüşler, yıkımın en ağır olduğu bilinen yerlerde toplanıyor: Antakya tek başına 13,0 puan kaybetti — Türkiye'de bu seçimde başka hiçbir ilçede görülmeyen bir çöküş. Onu Hatay'ın Kırıkhan (−8,8) ve Defne (−8,6) ilçeleri, Malatya'nın merkez ilçesi Yeşilyurt (−8,2), Adıyaman Merkez (−7,8) ve ikinci depremin merkez üssü Elbistan (−7,3) izliyor. İki depremin merkez üssü olan ilçelerin ikisi de listede.
Bu noktada doğal soru şudur: yıkımın şiddetiyle katılım kaybı ilçe ilçe örtüşüyor mu? Bunu ölçmek için resmî hasar tespit verisine ihtiyaç vardı ve arayış öğretici oldu. Mahalle düzeyinde hasar verisi hiç yayımlanmamış; Bakanlık kesin hasar tespitini yalnızca askı listeleriyle "mahallinde" ilan etmiş. İlçe düzeyinde nihai sayılara ise yalnızca Hatay için ulaşabildik — o da veri portalından değil, dönemin haber kayıtlarından, iki bağımsız kaynaktan doğrulayarak. Diğer illerin ilçe dökümü olarak dolaşımda olan sayılar, Şubat 2023'ün ilk haftalarındaki eksik tespitler: Kahramanmaraş için 8,6 bin diyorlar, nihai sayı 35 binin üzerinde. Yaklaşık dörtte üçü eksik bir sayımı analiz temeli yapmak yanıltıcı olurdu; kullanmadık.
Hatay'ın 15 ilçesiyle yaptığımız hesap ilişkiyi doğruladı: bin seçmene düşen yıkık bina sayısı arttıkça katılım kaybı büyüyor. Ne var ki bu ilişkinin gücü büyük ölçüde tek bir gözleme, Antakya'ya dayanıyor ve on beş gözlemlik bir örneklem tek başına yazı taşımaz. Üstelik bina saymanın yapısal bir kusuru var: köyde yıkılan iki katlı bir ev ile kent merkezinde yıkılan altı katlı bir apartman aynı "bir bina"dır, ama yerinden ettiği hane sayısı aynı değildir. Bu çarpıklığı düzeltecek bağımsız bölüm verisi ilçe düzeyinde yayımlanmadı. Kısacası hasar verisi bizi bir yere kadar getirdi ve orada tükendi.
Bunun üzerine soruyu tersine çevirdik. Yıkımın seçime etkisi, binaların yıkılmasından değil, içinde yaşayanların gitmesinden doğar. O halde binaları değil, nüfus hareketini ölçelim: TÜİK'in Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi, ilçelerin 2022 ve 2023 sonu nüfusunu veriyor. Bu sayının kusursuz bir yerinden edilme ölçüsü olmadığını baştan söyleyelim: yıl sonu itibarıyla ölçülür, yani seçimden sonraki yedi ayı da kapsar; doğumları, ölümleri ve deprem dışı göçü de içerir. Yine de elimizdeki en kapsamlı ve en güvenilir insan-hareketi göstergesi budur. Bu veriyi kendi sandık verimizle birleştirdik ve 972 ilçenin her biri için iki sayıyı yan yana koyduk: deprem yılında nüfus yüzde kaç değişti ve katılım kaç puan değişti? (TÜİK 973 ilçe listeler; 2018'de henüz kurulmamış olan Hakkâri'nin Derecik ilçesi iki seçim arasında karşılaştırılamadığı için kapsam dışıdır.)
Sonuç iki cümleyle özetlenebilir. Türkiye genelinde bu iki sayı arasında hiçbir ilişki yok — nüfusu azalan sıradan bir ilçede katılım düşmüyor. İlişki yalnızca ve keskin biçimde deprem bölgesinde ortaya çıkıyor: orada nüfus kaybı büyüdükçe katılım kaybı da büyüyor.
| Grup | İlçe sayısı | Nüfus ↔ katılım ilişkisi (r) | Ort. katılım değişimi |
|---|---|---|---|
| 11 deprem ili | 124 | +0,46 | −1,20 puan |
| Diğer 70 il | 848 | −0,08 | +0,01 puan |
Bu ayrımın en açık kanıtı, deprem yaşamadan nüfus kaybeden ilçeler. Yozgat'ın Aydıncık ilçesi 2023'te nüfusunun yüzde 11,6'sını, Denizli'nin Bozkurt ilçesi yüzde 10,8'ini kaybetti — Antakya'nın kaybının yaklaşık yarısı. Ama katılımları neredeyse hiç düşmedi. Aynı oranda insan kaybeden deprem ilçelerinde ise katılım 7-9 puan çöktü:
| İlçe | Nüfus 2022→2023 | Katılım 2018→2023 | Deprem? |
|---|---|---|---|
| Antakya (Hatay) | −%25,2 | −13,0 p | Evet |
| Yeşilyurt (Malatya) | −%16,0 | −8,2 p | Evet |
| Defne (Hatay) | −%14,1 | −8,6 p | Evet |
| Battalgazi (Malatya) | −%12,5 | −6,6 p | Evet |
| Aydıncık (Yozgat) | −%11,6 | −0,7 p | Hayır |
| Kırıkhan (Hatay) | −%11,6 | −8,8 p | Evet |
| Bozkurt (Denizli) | −%10,8 | −0,9 p | Hayır |
| Adıyaman Merkez | −%9,9 | −7,8 p | Evet |
| Elbistan (K.Maraş) | −%9,6 | −7,3 p | Evet |
Bu farkı açıklamaya en uygun mekanizma, olağan göç ile afet göçünün seçmen kütüğünde farklı iz bırakmasıdır. İş ya da eğitim için taşınan insan, adres kaydını da yeni yerine taşır; kütük onu izler, katılım oranı bozulmaz. Depremde evini bir gecede kaybeden insanın ise kaydını güncellemesi için bir neden ve fırsat gerekir. YSK, depremden etkilenen seçmenlere 2 Nisan 2023'e kadar adres güncelleme imkânı tanımıştı; bu imkânın ne ölçüde kullanıldığına dair kamuya açık bir sayı yok. Ancak toplam veriler sınırlı kaldığıyla uyumlu: Hatay'da 2023'te il nüfusu 141 bin kişi azalırken kayıtlı seçmen sayısı arttı. Kütüğünde göründüğü ilçede fiilen yaşamayan her seçmen, 14 Mayıs günü ya kayıtlı olduğu sandığa dönmek ya da oy kullanmamak durumundaydı — ve bu durum, katılım oranının paydasını şişirerek insanları giden her ilçede oran üzerinde aşağı yönlü bir baskı yarattı. İlçe düzeyindeki veriler bu mekanizmayı bireysel düzeyde kanıtlayamaz; ama gözlenen örüntüyle en tutarlı açıklama budur.
Verinin ilçe büyüklüğüne göre ayrıştırılması bir katman daha ekliyor. Deprem bölgesindeki 124 ilçeyi nüfusuna göre üçe bölersek: 100 binin üzerindeki 41 büyük ilçede nüfus-katılım ilişkisi çok güçlü (r=0,83) ve ortalama katılım kaybı 1,7 puan. 20 binin altındaki 39 küçük, ağırlıkla kırsal ilçede ise ortalama katılım değişimi sıfır — deprem bölgesinin ortasında olmalarına rağmen.
Bu fark, deprem sonrasındaki saha gözlemleriyle uyumludur. Kırsal kesimde evi hasar gören aileler çoğunlukla köylerinin yakınında, çadırda, konteynerde ya da akrabalarının yanında barınmayı sürdürdü; seçim günü geldiğinde kayıtlı oldukları sandık da yerindeydi. Kent merkezlerinde ise yıkılan her apartman onlarca haneyi aynı anda barınaksız bıraktı ve mahalleler topluca boşaldı. Barınma sorunu köy ölçeğinde çoğunlukla yerinde çözülebilirken, kent ölçeğinde ancak başka bir şehre taşınmakla çözülebildi. Veriler, katılım kaybının yıkımın kendisinden çok bu taşınmanın ölçeğiyle birlikte hareket ettiğini gösteriyor.
Birincisi, kayıt. Türkiye'de seçmen kütüğü adrese dayalıdır ve bu sistem, olağan zamanlarda iyi işler. 6 Şubat, sistemin olağanüstü duruma nasıl tepki verdiğini gösterdi: yüz binlerce insan fiilen taşındı, kütük yerinde kaldı. Bunun sonucu yalnızca istatistiksel değil — kayıtlı olduğu ilçeye dönemeyen her seçmen, fiilen oy hakkını kullanamamış oldu. Ölçeği hakkında fikir vermesi için: Antakya'da katılım 2018 düzeyinde gerçekleşseydi, sandığa yaklaşık 28 bin oy daha atılmış olurdu; tek bir ilçede.
İkincisi, ölçüm. Deprem bölgesinde bundan sonraki seçimlerde okunacak her katılım ve oy oranı, bu kayıt-insan makasının gölgesinde okunmalı. Nüfusu dörtte bir azalmış ama kütüğü onda bir azalmış bir ilçede oran hesabının paydası, artık orada yaşamayan insanları içeriyor. Bu durum herhangi bir partiyle ilgili değildir; teknik bir kayıt meselesidir, ancak seçim sonuçlarının nasıl okunacağını doğrudan etkiler.
Bu bölümde analizde kullanılan verileri, uygulanan doğrulama adımlarını ve elenen kaynakları açıklıyoruz.
Kullandıklarımız. Katılım: YSK sandık verisinden, 2018 ve 2023 cumhurbaşkanlığı seçimleri (1. tur), ilçe düzeyinde toplanmış 972 ilçe. Nüfus: TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi, 2022 ve 2023, ilçe düzeyi (TÜİK MEDAS). Nüfus verisini kullanmadan önce bir tutarlılık testinden geçirdik: 81 ilin ilçe toplamları, TÜİK'in resmî il toplamlarıyla 81'inde de birebir tuttu. Hatay ilçe hasar dökümü: dönemin haber kayıtları, iki bağımsız kaynaktan çapraz doğrulandı.
Kullanmadıklarımız ve nedenleri. İlçe bazlı hasar sayıları (Hatay dışında): yalnızca Şubat 2023'ün eksik ilk tespitleri mevcut, nihai sayının dörtte biri düzeyinde — reddedildi. Mahalle bazlı hasar: hiç yayımlanmadı. Bir çevrimiçi ansiklopedinin ilçe nüfus tabloları: ilçe toplamları resmî il toplamlarını tutmadı (2022'de 136 bin eksik), üstelik Hatay'ı nüfus kazanmış gösteriyordu — reddedildi. Mahalle düzeyinde kırsal/kentsel ayrımı: 2012'de kabul edilip 2014 yerel seçimleriyle yürürlüğe giren 6360 sayılı büyükşehir kanunu, büyükşehir illerinde köyleri hukuken mahalleye çevirdiği için kayıtlardan türetilemiyor; en ağır yıkım gören ilçelerin tamamı büyükşehir ilinde olduğundan bu ayrım tam da gereken yerde yok.
Sağlamlık. Deprem bölgesindeki ilişki tek bir uç gözleme dayanmıyor: 124 ilçelik grupta r=+0,46 olan korelasyon, Hatay'ın tamamı çıkarıldığında +0,38, Hatay ile Malatya birlikte çıkarıldığında +0,30 olarak sürüyor. Büyük ilçe grubundaki +0,83'lük katsayı da en uç üç gözlem (Antakya, Defne, Yeşilyurt) birden çıkarıldığında +0,71'de kalıyor. Ortadaki grupta (20–100 bin nüfus, 44 ilçe) doğrusal ilişki zayıf (r=+0,22) ama ortalama katılım kaybı büyük gruptakiyle aynı: 1,7 puan. Nüfus eşikleri (20 bin ve 100 bin) yuvarlak pratik değerlerdir; sonuçlar eşiğin küçük kaydırılmasına duyarlı değildir. Aynı ilin ilçeleri ortak koşulları paylaştığı, yani bağımsız gözlem olmadığı için il-çıkarma testlerini asıl sağlamlık ölçüsü olarak kullanıyoruz.
Sınırlar. ADNKS nüfusu 31 Aralık itibarıyla ölçülür; seçim 14 Mayıs'taydı. 2023 nüfusu, seçimden sonraki yedi ayı da kapsıyor — yön güvenilir, birebir büyüklük değil. ADNKS'nin kendisi de adres kaydına dayanır; kaydını taşımayan insan orada da bir süre görünmeye devam eder, yani gerçek yerinden edilme burada ölçtüğümüzden büyük olabilir. Ayrıca ilçe toplamlarıyla çalışıyoruz: nüfusu azalan ve katılımı düşen bir ilçede oy kullanmayanların gidenlerle aynı kişiler olduğu bireysel düzeyde gösterilemez. Son olarak bu bir gözlemsel analizdir: gösterdiği şey güçlü ve dayanıklı bir birliktelik örüntüsüdür, laboratuvar kesinliğinde bir neden-sonuç kanıtı değildir.
Veri kaynakları: YSK açık verisi (sandık düzeyi katılım, 2018 ve 2023 CB seçimleri) · TÜİK MEDAS (ADNKS ilçe nüfusları 2022–2023) · Hatay hasar tespiti: AA, 8 Nisan 2023 · toplam hasar: AFAD. Bu sitedeki tüm sonuçları sandık düzeyinde inceleyebilirsiniz.
Bu analiz Haftanın Analizi serisinin altıncı yazısıdır. Veriler kaynak gösterilerek kullanılabilir.