İstanbul ve Ankara'da seçmenin sekiz yıllık göçü: 2015'ten 2023'e mahalle mahalle değişen seçmen coğrafyası — ve bu göçün oy tercihlerine yaptığı, sanılandan küçük etki.
Bir seçimi değerlendirirken çoğu zaman tek bir soruya odaklanırız: Partilerin oyu nasıl değişti? Oysa oy oranları değişmeden önce çoğu kez daha sessiz bir şey değişir — seçmenin kendisi, yani sandığa gidecek insanların nerede yaşadığı. Bu yazıda partileri bir yana bırakıp yalnızca bu tabana bakıyoruz. İki büyük şehrin, İstanbul ve Ankara'nın seçmen haritası, 7 Haziran 2015 milletvekili seçiminden 14 Mayıs 2023 milletvekili seçimine uzanan sekiz yılda nasıl yeniden çizildi? Kısa yanıt şudur: Şehir büyürken merkez boşaldı, çeper doldu; ne var ki bu köklü yer değişimi, oy tercihlerini sanıldığı kadar belirlemedi.
Sekiz yılda İstanbul'un kayıtlı seçmen sayısı 10,24 milyondan 11,37 milyona çıktı; bu, net 1,13 milyonluk, yani yüzde 11'lik bir artış demek. Ankara'da tempo daha da yüksekti: seçmen sayısı 3,71 milyondan 4,29 milyona yükselerek yüzde 15,7 arttı. Ancak bu büyüme şehirlere eşit dağılmadı. Toplam rakamın altında, birbirinin tam tersi yönde ilerleyen iki ayrı coğrafya yatıyor: dolan bir çeper ve boşalan bir merkez.
En hızlı büyüyen ilçeler, neredeyse tümü şehrin dış halkasında, yeni konut ve site bölgelerinde toplanıyor. Sancaktepe'nin kayıtlı seçmeni sekiz yılda yüzde 54 artarak 222 binden 343 bine ulaştı. Arnavutköy yüzde 52, Başakşehir ve Beylikdüzü yüzde 44, Çekmeköy yüzde 41 büyüdü. Mutlak sayıda ise şampiyon açık ara Esenyurt oldu: tek başına 185 bin yeni seçmen ekleyerek sayısını 458 binden 643 bine taşıdı. Bu artış, orta ölçekli bir ilçenin tüm seçmenine denk geliyor.
Şehrin tarihî ve merkezî ilçelerinde ise ibre tersine döndü. En çarpıcı örnek Fatih: kayıtlı seçmeni yüzde 12,7 azalarak 303 binden 265 bine indi ve sekiz yılda 38,6 bin seçmen kaybetti. Onu Güngören, Beşiktaş, Zeytinburnu, Beyoğlu ve Şişli izledi. Kadıköy, Bakırköy ve Üsküdar gibi yerleşik merkezler ise büyüyen bir şehrin içinde adeta yerinde saydı.
Yüzde değişim. Yeşil çubuklar büyüyen çeper ilçeleri, kırmızı çubuklar küçülen merkez ilçeleri gösterir.
Ankara'da çeperin büyümesi daha da keskindi, ama merkezin erimesi yaşanmadı. Etimesgut sekiz yılda yüzde 30 büyüyerek tek başına 108 bin seçmen ekledi; Pursaklar, Gölbaşı ve Kahramankazan yüzde 32 dolayında, Akyurt ise yüzde 51 büyüdü. Buna karşılık şehrin merkezindeki büyük ilçeler küçülmedi: Çankaya yüzde 5,8, Keçiören yüzde 9,5 arttı. Seçmen kaybı yalnızca Nallıhan, Haymana ve Ayaş gibi kırsal ilçelerde görüldü. Yani Ankara'nın hikâyesi "merkez boşaldı" değil, "çeper ile kırsal arasındaki makas açıldı" biçiminde okunmalı — İstanbul'un merkez erimesi bu şehre özgü bir olgu.
Yüzde değişim. Çeper ilçeler büyürken kırsal ilçeler küçüldü; merkez (Çankaya, Keçiören) ılımlı arttı.
Kayıtlı seçmendeki bu hareket, resmî nüfus verileriyle örtüşüyor — ama öğretici bir ayrıntıyla. Nüfus artışıyla seçmen artışı her ilçede aynı hızda ilerlemiyor. Başakşehir'de ikisi neredeyse birebir aynı: hem nüfus hem seçmen yüzde 44 arttı. Buna karşılık Sancaktepe'de seçmen (yüzde 54) nüfustan (yüzde 39) belirgin biçimde hızlı büyüdü. Bunun nedeni demografiktir: Sancaktepe gibi 2008'den sonra genç ailelerle dolan bir ilçede, o yılların çocukları sekiz yıl içinde on sekiz yaşına girip seçmen oldu. Nitekim ilçenin seçmen/nüfus oranı yüzde 63'ten yüzde 70'e yükseldi. Kısacası çeper ilçeler yalnızca insan çekmedi; olgunlaştıkça seçmen kütükleri nüfustan bile hızlı büyüdü. Boşalan tarafta ise durum tersine simetrik: Fatih hem 63 bin sakinini hem de 38 bin seçmenini yitirdi.
| İlçe | Kayıtlı seçmen 2015→2023 | Nüfus 2015→2023 |
|---|---|---|
| Esenyurt | +40% · 458→643 bin | +32% · 743→978 bin |
| Sancaktepe | +54% · 223→343 bin | +39% · 355→493 bin |
| Başakşehir | +44% · 221→318 bin | +44% · 353→510 bin |
| Etimesgut (Ankara) | +30% · 355→463 bin | +17% · 528→617 bin |
| Çankaya (Ankara) | +6% · 678→717 bin | +2% · 923→938 bin |
| Beyoğlu | −4% · 175→168 bin | −10% · 242→219 bin |
| Fatih | −13% · 303→265 bin | −15% · 419→356 bin |
Nüfus rakamları: TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi. Ankara'nın merkez ilçesi Çankaya'nın hem nüfusu hem seçmeni yerinde durdu; İstanbul'un Fatih'i ise ikisini de yitirdi. Merkez erimesi böylece İstanbul'a özgü kalıyor.
Buraya kadar anlattığımız her şey seçmenin nerede olduğuyla ilgiliydi. Peki bu köklü yer değiştirme, sandıktan çıkan sonucu da aynı ölçüde değiştirdi mi? Sezgi "evet" der: seçmen kütlesinin neredeyse yarısı yenilenen bir Esenyurt'ta oy dağılımının da altüst olmasını bekleriz. Veri ise daha ölçülü bir yanıt veriyor.
2015'ten 2023'e AK Parti'nin oyu İstanbul'un hemen her mahallesinde geriledi; üstelik bu düşüş, seçmeni patlayan çeperde de yerinde sayan merkezde de dört ila yedi puanlık dar bir bantta kaldı. Başka bir deyişle AK Parti'nin kaybı büyük ölçüde ülke genelinde yaşanan tekdüze bir dalgaydı, belirli mahallelere gelen yeni seçmenin eseri değil. Mahalle düzeyinde baktığımızda seçmen artışıyla AK Parti oyundaki değişim arasında yalnızca zayıf bir ilişki görülüyor: Hızlı büyüyen mahalleler partiden bir nebze daha fazla koptu, ama bu fark küçüktür.
Kaybın nereye gittiği ise başlı başına bir hikâye. Büyüyen çeper ilçelerde 2015'in dört büyük partisi de zemin yitirdi: AK Parti yaklaşık 4,7, MHP 3,7, HDP çizgisindeki Yeşil Sol Parti 4,3 puan geriledi; CHP bile 1,2 puan düştü. Buna karşılık kazanan taraf, 2015'te sandıkta hiç bulunmayan yeni partiler oldu — İYİ Parti 6,7, Yeniden Refah 3,7, TİP 3,6 ve Zafer Partisi 2,8 puan aldı. Yani AK Parti'den boşalan oy CHP'ye akmadı; büyük ölçüde sağdaki Yeniden Refah ve Zafer ile merkez sağdaki İYİ Parti'ye dağıldı. Bu tablo, çeper ilçelere özgü bir kopuştan çok, Türkiye siyasetinin bu sekiz yılda yaşadığı genel parçalanmanın yerel yansımasıdır.
Buradan çıkan asıl ders, sonucu tek bir nedene bağlamamak gerektiğidir. Bir ilçede partilerin oyu değiştiğinde, bunu ne yalnızca "seçmen fikir değiştirdi" ne de yalnızca "nüfus değişti, o yüzden oy değişti" biçiminde okuyabiliriz. İstanbul örneğinde belirleyici olan, her iki açıklamanın da ötesinde, ülke çapında ortak seyreden bir siyasi eğilimdi. Seçmen coğrafyası köklü biçimde yeniden çizildi; ne var ki oy tercihleri bu yeni haritadan çok, ulusal siyasetin genel gidişatına göre hareket etti. Bu karşılaştırmalar tek tek seçmenlerin değil, mahallelerin toplu davranışının ortalamasına dayanır; dolayısıyla bize bireysel bir profil değil, genel bir eğilim gösterir.
Sekiz yılda İstanbul ve Ankara'nın seçmen haritası köklü biçimde yeniden çizildi: Tarihî merkez ilçeler seçmen kaybederken çeperdeki yeni konut bölgeleri, orta ölçekli birer ilçe kadar seçmen kazandı. Bu, gerçek ve doğrulanmış bir nüfus hareketidir. Ancak aynı sekiz yılda oy tercihleri, bu dramatik haritadan çok ülke genelindeki ortak eğilime göre değişti. Şehir yeniden dizildi; ama sandığın değişen esas boyutu, rengi değil yeri oldu.
Veri ve yöntem. Kaynak: Yüksek Seçim Kurulu (acikveri.ysk.gov.tr), mahalle düzeyi kayıtlı seçmen sayıları; nüfus için TÜİK Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi. Karşılaştırma aynı türden iki seçim — 7 Haziran 2015 ve 14 Mayıs 2023 milletvekili genel seçimleri — arasında yapıldı; böylece yerel ve genel seçimlerin farklı seçmen evreninden doğabilecek yanılgı dışarıda bırakıldı. İstanbul ve Ankara'daki mahallelerin yüzde 99'undan fazlası iki seçimde de aynı kimlikle eşleşiyor; ölçülen değişim idari sınır oynamalarından değil gerçek seçmen hareketinden geliyor. İlçe toplamları YSK resmî bültenleriyle binde birkaç fark (yurt dışı ve gezici sandıklar) dışında örtüşür.
Sınırlar. Oy eğilimine ilişkin çıkarımlar mahalle ortalamalarına dayanır ve bireysel oy davranışını kesinleştirmez (ekolojik çıkarımın temel sınırı). "Genel parçalanma" ifadesi bir yorumdur; sayısal bulgu, yeni partilerin toplam payındaki artıştır. Bu sayfa düzenli "Haftanın Analizi" serisinin parçasıdır.
© Sandık Atlası · Tarafsız, kaynak görünür.