Aynı şehirde milletvekili ve büyükşehir seçimleri partiler arasında çok farklı bir oy hareketi üretiyor. Üstelik bu hareketin ne kadarı gerçek "geçiş", ne kadarı sadece görüntü?
"Bir partinin oyu düştüğünde, o oy kime gidiyor?" Sandık sonuçlarından bunu doğrudan göremeyiz — kimse kime oy verdiğini sandığa yazmaz. Ama bir vekil kullanabiliriz: aynı bölgenin birimlerinde (mahalle/ilçe) A partisi düşerken B partisi sistematik olarak yükseliyor mu? Yükseliyorsa, ikisi arasında bir oy salınımı vardır. Bu, kesin transfer değildir; ama hangi partilerin birbirinin "rakip havuzu" olduğunu gösterir.
İki partinin tahterevalli gibi hareket edip etmediğine bakıyoruz: bir mahallede A partisi düşerken B partisi yükseliyorsa, ikisi arasında bir ters salınım (tahterevalli) var demektir. Bu ne kadar düzenli olursa, ilişki o kadar "güçlü"dür. Önemli: bu, "A'nın oyu B'ye geçti" anlamına gelmez — sadece ikisinin birbirine zıt salındığını gösterir.
Yanıltıcı bölgesel farkları silmek için karşılaştırmayı aynı ilçenin mahalleleri arasında yaptık ("şu ilçe muhafazakâr, bu seküler" etkisi böylece devre dışı kalır).
Son iki milletvekili seçimi arasında (2018 → 2023), AK Parti'nin oyu hangi partiyle ne kadar ters salınmış? Etiketler Güçlü → Orta → Zayıf → Yok şeklinde tahterevalli gücünü gösterir; parantezdeki sayı teknik değerdir (korelasyon; −1'e yakın = en güçlü).
| Parti çifti | İstanbul | Ankara |
|---|---|---|
| AK Parti ↔ Yeniden Refah | Güçlü (−0,62) | Zayıf (−0,25) |
| AK Parti ↔ HDP-ailesi | Güçlü (−0,58) | Zayıf (−0,23) |
| AK Parti ↔ CHP | Zayıf (−0,25) | Zayıf (−0,29) |
| AK Parti ↔ MHP | Yok (−0,04) | Orta (−0,43) |
| AK Parti ↔ İYİ Parti | Yok (+0,11) | Zayıf (−0,19) |
Sonuç şehirden şehre çarpıcı biçimde değişiyor:
Karşılaştırmanın adil olması için tek dönem (2018–2023) alındı; böylece bu aralıkta yarışan tüm partiler eşit koşulda kıyaslanır.
Büyükşehir başkanlığı seçiminde küçük partiler büyük ölçüde iki blok altında eridiği için yarış AK Parti ↔ CHP eksenine sıkışır. Sonuç: aynı şehirde, aynı mahallelerde, AK Parti–CHP salınımı milletvekiline göre kat kat güçlenir.
Çubuk ne kadar uzunsa, aynı mahallelerde AK Parti ile CHP o kadar güçlü ters salınıyor (biri inerken diğeri çıkıyor).
Yani: parlamento seçiminde yalnızca zayıf kalan AK Parti–CHP tahterevallisi, belediye başkanlığı seçiminde çok güçlenir. "Kim yönetsin" sorusu ile "kimi temsilci" sorusu farklı oy davranışı üretiyor.
Güçlü bir tahterevalli (İstanbul büyükşehirde gördüğümüz gibi) hemen şu cümleyi kurdurur: "AK Parti'li seçmen CHP'ye geçti." Ama bu tehlikeli bir atlama. İki tuzak var:
Bunu ayırmak için bir geçiş tahmini kurduk (istatistiksel bir model): kayıtlı seçmeni dört gruba ayırdık — AK Parti · CHP · Diğer · Sandığa gitmeyen — ve 2019 büyükşehirden 2024 büyükşehire akışı tahmin ettik.
Her çubuk, 2019'da AK Parti'ye oy veren seçmenin tahmini dağılımı (=%100).
İşte aynı korelasyonun arkasındaki iki farklı hikâye:
İstanbul'da güçlü AK Parti–CHP salınımı, neredeyse hiç doğrudan geçiş değil: CHP kendi tabanını sımsıkı tutmuş, AK Parti ise oyunu çoğunlukla başka seçeneklere ve sandığa gitmemeye kaptırmış. Aynı mahallede biri küçülürken diğeri sabit kalınca pay see-saw'u oluşmuş — ama çapraz geçiş cılız.
Ankara'da ise tablo farklı: gerçek bir doğrudan AK Parti→CHP geçişi var (~%16), üstüne diğer parti seçmenlerinin yarısı da CHP'de toplanmış. Yani Ankara'daki salınım hem demobilizasyon hem de gerçek çapraz geçiş ile besleniyor.
Üç katmanlı bir resim çıkıyor:
Veri ve yöntem. Kaynak: Yüksek Seçim Kurulu (acikveri.ysk.gov.tr), sandık/mahalle düzeyi. Seçimler: milletvekili 2011, 2015 (×2), 2018, 2023; büyükşehir 2009, 2014, 2019, 2024. Korelasyonlar ilçe-içi tasarımla (≥10 mahalle), Pearson. Geçiş tahmini: ağırlıklı negatif-olmayan en küçük kareler (Goodman/NNLS) ekolojik regresyon, kayıtlı seçmen tabanlı dört kategori.
Sınırlar. Ekolojik çıkarım bireysel davranışı kesinleştirmez (toplulaştırma yanlılığı). Geçiş yüzdeleri köşeye yapışabilen göstergelerdir; aralık tahmini için King EI gerekir. "Diğer" kategorisi öbür adayları ve geçersiz oyları içerir. İttifak çatı-satırları çift sayımı önlemek için hariç tutulmuştur.
© Sandık Atlası · Tarafsız, kaynak görünür. Bu sayfa düzenli "Haftanın Analizi" serisinin parçasıdır.